Czynniki ryzyka raka piersi

1. Czynniki ryzyka raka piersi – wstęp

Każda kobieta chciałaby wiedzieć, co może zrobić, by obniżyć ryzyko zachorowania na raka piersi. Niektóre z czynników ryzyka, takie jak płeć żeńska, wiek, obciążenie genetyczne, nie mogą zostać zmienione. Inne czynniki – takie jak nadwaga, brak aktywności fizycznej, palenie papierosów i spożywanie niezdrowej żywności można zmodyfikować, dokonując odpowiednich wyborów. Wybierając najzdrowsze opcje dotyczące Twojego stylu życia, możesz wzmocnić swój organizm i mieć pewność, że Twoje ryzyko jest tak niskie, jak to możliwe.

Większość nowotworów złośliwych piersi powstaje wskutek nałożenia się wielu czynników ryzyka, ale należy pamiętać, że niekiedy nowotwory rozwijają się u osób, które nie były narażone na żaden z czynników opisanych poniżej.

Czynniki ryzyka wymienione w artykule są uszeregowane w kolejności od najważniejszych i pewnych do najmniej ważnych i potencjalnych.   

​2. Pewne czynniki ryzyka

Istnieją przekonujące dowody na to, że poniższe czynniki zwiększają ryzyko zachorowania na raka piersi:

  • Płeć żeńska

Samo bycie kobietą jest największym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka piersi. Mimo, że u mężczyzn także występuje rak piersi, mniej niż 1% przypadków nowych zachorowań dotyczy płci męskiej, zdecydowana większość raków piersi rozwija się u kobiet. Główną tego przyczyną jest fakt, że ich komórki są silnie eksponowane na żeńskie hormony – estrogen i progesteron. Te hormony, zwłaszcza estrogen, wiążą się z powstawaniem raka piersi. Do przyczyn odmiennych współczynników zachorowalności między mężczyznami i kobietami należą także następujące fakty:

  1. Rozwój piersi u kobiet zwykle trwa około 3-4 lata i zwykle jest zakończony przed 14 rokiem życia. U mężczyzn rzadko dochodzi do całkowitego rozwoju piersi – większość męskich piersi to wypełnione tkanką tłuszczową nieuformowane gruczoły.
  2. Gdy komórki piersi zostaną w pełni wykształcone, są jeszcze niedojrzałe i wysoce aktywne, do momentu pierwszej pełnoterminowej ciąży. Podczas gdy komórki są niedojrzałe, są bardzo wrażliwe na estrogeny i inne hormony, a także zaburzenia hormonalne wywołane czynnikami środowiskowymi.
  3. Komórki piersi u mężczyzn są nieaktywne i u większości z nich poziomy estrogenów są bardzo niskie.
  4. Przebyty rak piersi
  5. Występowanie w rodzinie raka piersi i innych nowotworów złośliwych

Kobiety, które przebyły raka piersi w przeszłości, mają większe ryzyko ponownego zachorowania na nowotwór złośliwy piersi. Kolejny pierwotny rak może powstać w tej samej piersi, co uprzednio lub w drugiej piersi. Większe ryzyko ponownego wystąpienia raka dotyczy kobiet z rakiem przewodowym in situ (DCIS) lub rakiem zrazikowym in situ (LCIS). Jednak u większości kobiet nie dochodzi do powstania kolejnego raka.

Rodzinne obciążenie rakiem piersi oznacza, że jeden lub więcej blisko spokrewnionych członków rodziny choruje lub chorował na raka piersi. W niektórych rodzinach występuje wiele zachorowań na raka piersi, co raczej nie jest przypadkowe. Czasami trudno ustalić, czy rodzinne występowanie raka jest związane z podobnym stylem życia, genami przekazywanymi z rodziców na dzieci, czy kombinacją tych czynników.   

 

Ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy piersi jest wyższe, jeżeli:

  • – Jedna lub więcej krewnych pierwszego stopnia (np. matka, siostra, córka) chorowała na raka piersi, zwłaszcza zdiagnozowanego przed menopauzą
  • – Krewna drugiego stopnia (babcia, ciotka, siostrzenica) ze strony matki lub ojca chorowała na raka piersi
  • – Krewna chorowała na obustronnego raka piersi przed menopauzą
  • – 2 lub więcej krewnych chorowało na raka piersi lub jajnika
  • – Krewna chorowała zarówno na raka piersi jak i jajnika
  • – Krewny płci męskiej chorował na raka piersi

Posiadanie krewnego pierwszego stopnia, który chorował na raka piersi, podwaja Twoje ryzyko. Im więcej krewnych pierwszego stopnia chorowało na raka piersi, tym większe ryzyko Twojego zachorowania.

Mutacje genetyczne to zmiany zachodzące w genach. Niektóre zmiany genetyczne mogą zwiększać ryzyko pewnych typów raka. Dziedziczne mutacje genów są przekazywane z rodziców na dzieci. Tylko niewielki odsetek raków piersi (około5-10%) jest spowodowany dziedzicznymi mutacjami genetycznymi.

Geny BRCA1 i BRCA2 znajdują się w zdrowym organizmie. Noszą nazwę genów supresorowych, ponieważ odgrywają rolę w kontrolowaniu wzrostu komórek nowotworowych. Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 mogą wpływać w ten sposób, że przestają one kontrolować rozwój komórek nowotworowych. Tego typu mutacje są rzadkie. Występują u 1 na 500 osób. Badania wykazały, że kobiety, które odziedziczyły mutacje genów BRCA1 lub BRCA2 mają nawet do 80% szans zachorowania na raka piersi w ciągu swojego życia. Kobiety z tymi mutacjami mają także wyższe ryzyko zachorowania na raka piersi w młodym wieku (zwykle przed menopauzą). Kobiety z mutacjami w genie BRCA mają także większe ryzyko obustronnego raka piersi. Ponadto te mutacje zwiększają ryzyko raka jajnika w każdym wieku.  

Piersi, które mają większą ilość tkanki łącznej, gruczołowej i przewodów mlecznych niż tkanki tłuszczowej, są uważane za gęste piersi. Gęstość piersi jest cechą dziedziczną. Niektóre badania wykazały, że kobiety, u których gęsta tkanka stanowi minimum 75% piersi, mają 4-6 razy większe ryzyko zachorowania na raka piersi, niż kobiety, które mają niewielką ilość gęstej tkanki. Gęstość piersi jest widoczna tylko na mammografii. Niestety gęste piersi utrudniają odczyt zdjęcia mammograficznego. Na zdjęciu mammograficznym tkanka tłuszczowa jest ciemna, a tkanki gęste jasne, podobnie jak guzy, co może prowadzić do zafałszowania obrazu.

  • Potomkowie Żydow aszkenazyjskich

Kobiety, które mają przodków wśród Żydów aszkenazyjskich są obarczone wyższym ryzykiem zachorowania na raka piersi. Jest to spowodowane faktem, że mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 występują częściej wśród kobiet aszkenazyjskich. Około 1 na 40 kobiet aszkenazyjskich jest nosicielką mutacji w genie BRCA, podczas gdy w populacji ogólnej dotyczy to 1 na 500 kobiet.

  • – Rzadkie choroby genetyczne

Poniższe rzadkie choroby genetyczne łączą się ze zwiększonym ryzykiem raka piersi:

  • – Zespół Li-Fraumeni

Osoby z zespołem Li-Fraumeni mają zwiększone ryzyko niektórych nowotworów złośliwych, łącznie z rakiem piersi, kostniakomięsakiem, mięsakiem tkanek miękkich i białaczką. Większość osób z zespołem Li-Fraumeni odziedziczyła mutację w genie TP53, który w prawidłowych warunkach jest genem supresorowym.

  • – Zespół ataksja – teleangiektazja

Osoby z zespołem ataksja-teleangiektazja mają mutację w genie ATM. Jest to gen odpowiedzialny za naprawę uszkodzonego DNA. W niektórych rodzinach z dużą liczbą zachorowań na raka piersi wykazano mutację tego genu.

  • – Zespół Cowden

Osoby z zespołem Cowden mają mutację w genie supresorowym PTEN. Zespół Cowden jest rzadką chorobą, która zwiększa ryzyko raka piersi, przewodu pokarmowego i tarczycy.

  • – Zespół Peutza-Jeghersa

Osoby z zespołem Peutza-Jeghersa mają mutację w genie STK11 (zwanym także LKB1). W prawidłowych warunkach gen ten pełni funkcje supresorowe. W tym schorzeniu wzrasta ryzyko zachorowania na raka piersi, przewodu pokarmowego, jajników i jąder.

  • – Mutacje w genie CHEK2

W normalnych warunkach gen CHEK2 jest genem supresorowym. Gdy ulegnie mutacji, zwiększa ryzyko raka piersi. Mutacje genu CHEK2 wykryto u niektórych rodzin z zespołem Li-Fraumeni.

  • – Przeszłość ginekologiczna i położnicza

Estrogen jest głównym hormonem związanym z rakiem piersi. Rodzaj i czas ekspozycji na estrogen wpływa na ryzyko rozwoju raka piersi. 

  • – Wczesna pierwsza miesiączka

Pierwsza miesiączka nosi nazwę menarche. Wczesna menarche występuje, gdy pierwsza miesiączka pojawia się w młodym wieku (11 lat lub mniej). Wczesne rozpoczęcie miesiączkowania oznacza, że komórki są eksponowane na estrogen i inne hormony przez dłuższy okres czasu, co zwiększa ryzyko raka piersi.

  • – Późna menopauza

Menopauza występuje, gdy jajniki przestają wytwarzać hormony i spada poziom hormonów w organizmie (głównie estrogenu i progesteronu).  To sprawia, że kobieta przestaje miesiączkować. Jeśli wystąpi u Ciebie menopauza w późniejszym wieku (po 55 roku życia), oznacza to, że jesteś eksponowana na estrogen i inne hormony przez dłuższą ilość czasu. To zwiększa ryzyko raka piersi. Z kolei menopauza w młodszym wieku zmniejsza długość czasu ekspozycji tkanki piersi na estrogen i inne hormony. Wczesna menopauza wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem raka piersi.

  • – Ciąża w późniejszym wieku lub nierództwo

Ciąża wpływa na ekspozycję komórek piersi na krążący estrogen. Ponadto zmniejsza całkowitą liczbę cykli menstruacyjnych w życiu kobiety. Kobiety, u których pierwsza ciąża donoszona miała miejsce po 30 roku życia mają nieco wyższe ryzyko raka piersi, niż kobiety, które były w ciąży w młodszym wieku. Zajście w ciążę w młodym wieku (przed 20 rokiem życia) zmniejsza ryzyko raka piersi.

  • – Ekspozycja na promieniowanie jonizujące

Kobiety, które otrzymywały radioterapię w obszarze klatki piersiowej, szyi lub pachy (tzw. pole płaszczowe) mają większe ryzyko zachorowania na raka piersi. To zwiększone ryzyko jest szczególnie wyraźne u kobiet, które otrzymywały leczenie w tym obszarze, z powodu chłoniaka Hodgkina. Ryzyko raka piersi jest wyższe, jeśli radioterapia polem płaszczowym z powodu chłoniaka Hodgkina była przeprowadzana przed 30 rokiem życia. Ryzyko jest jeszcze wyższe, jeśli radioterapię zastosowano w okresie dojrzewania. Ryzyko raka piersi jest bardzo zwiększone, jeśli w leczeniu chłoniaka Hodgkina stosuje się chemioterapię w połączeniu radioterapią, poniżej 15 roku życia. Korzyści z leczenia raka znacznie przewyższają ryzyko rozwinięcia drugiego nowotworu wywołanego radioterapią.

W przeszłości, radioterapia była stosowana w celu leczenia schorzeń takich jak gruźlica, poporodowe zapalenie piersi, trądzik lub powiększona grasica. Kobiety, które otrzymywały radioterapię w obrębie klatki piersiowej mają zwiększone ryzyko raka piersi.

Kobiety eksponowane na promieniowanie jonizujące podczas wybuchu bomby atomowej a trakcie drugiej wojny światowej maja zwiększone ryzyko rozwoju raka piersi, zwłaszcza, jeśli były eksponowane w okresie dojrzewania.

Wiele kobiet obawia się, że regularne wykonywanie mammografii zwiększy ryzyko raka piersi. Współczesny sprzęt do mammografii wykorzystuje bardzo niskie dawki promieniowania, w porównaniu z dawka wykorzystywana w leczeniu nowotworów. Korzyści z wykonywania mammografii przewyższają ryzyko związane z ekspozycją na promieniowanie.

  • – Hormonalna terapia zastępcza

Badania wykazały, że przyjmowanie hormonalnej terapii zastępczej przez dłuższy okres czasu zwiększa ryzyko raka piersi. Szczególnie dotyczy to hormonalnej terapii zastępczej z zastosowaniem estrogenu i gestagenów (tzw. złożona hormonoterapia zastępcza)

Naukowcy przeanalizowali dane z licznych badań, wykazując, że osoby, które aktualnie przyjmują lub niedawno przyjmowały hormonalną terapię zastępczą przez 5 lat lub dłużej, mają zwiększone ryzyko raka piersi.

Badania WHI wykazały, że ryzyko raka piersi wzrasta o 1% z każdym rokiem przyjmowania wyłącznie estrogenu i o 8% z każdym rokiem przyjmowania złożonej hormonoterapii zastępczej. Badanie wykazało również, ze ryzyko było zwiększone przy krótkotrwałym stosowaniu złożonej hormonalnej terapii zastępczej w porównaniu z placebo. Zwiększone ryzyko znika po kilku latach od zaprzestania stosowania hormonalnej terapii zastępczej. Obecnie naukowcy uważają, że ryzyko związane z długoterminowym stosowaniem złożonej hormonoterapii zastępczej przewyższa korzyści.

  • – Doustne środki antykoncepcyjne

Doustne środki antykoncepcyjne, które zawierają zarówno estrogeny jak i progesteron mogą nieznacznie zwiększać ryzyko raka piersi, zwłaszcza wśród kobiet, które stosowały doustne środki antykoncepcyjne przez minimum 10 lat. Zwiększone ryzyko znika po zaprzestaniu stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych. Jednakże osoby, które aktualnie stosują doustne środki antykoncepcyjne lub ostatni raz stosowały je mniej niż 10 lat temu mają trochę podwyższone ryzyko w porównaniu z kobietami, które nigdy nie stosowały doustnych środków antykoncepcyjnych.

  • – Rozrost atypowy

Rozrost atypowy to łagodne schorzenie, w którym w tkance piersiowej znajduje się zwiększona liczba atypowych komórek. Rozrost atypowy zwiększa ryzyko rozwoju raka piersi. 

  • – Alkohol

Spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko raka piersi. Nawet spożywanie niewielkiej ilości alkoholu (ponad jeden drink dziennie) może zwiększyć ryzyko. Ryzyko rośnie wraz z ilością spożywanego alkoholu. Jedną z możliwych przyczyn jest fakt, że alkohol może podnosić poziom estrogenu. Alkohol może również obniżać poziom niektórych niezbędnych składników odżywczych, takich jak kwas foliowy, witamina A i C.

  • – Otyłość

Otyłość zwiększa ryzyko raka piersi u kobiet w wieku pomenopauzalnym. Badania wykazały, że kobiety, które nigdy nie przyjmowały hormonalnej terapii zastępczej i których BMI wynosi minimum 31,1 mają 2,5 razy większe ryzyko rozwoju raka piersi niż osoby z BMI poniżej 22,6. Większość estrogenu w organizmie jest wytwarzana w jajnikach, ale po menopauzie tkanka tłuszczowa wytwarza niewielką ilość estrogenów. Duża ilość tkanki tłuszczowej może zwiększać poziom estrogenów i tym samym zwiększać ryzyko raka piersi.  

  • – Wysoki status socjoekonomiczny

Ryzyko raka piersi jest nieco wyższe u kobiet o wyższych dochodach. Może to mieć związek z czynnikami stylu życia, takimi jak posiadanie dzieci w późniejszym wieku i w mniejszej liczbie. Te czynniki wiążą się ze wzrostem ryzyka raka piersi.

  • – Wysoki wzrost

Badania wykazały, że wysokie kobiety mają nieco wyższe ryzyko rozwoju raka piersi po menopauzie. Uważa się, że ilość spożywanych kalorii i dieta we wczesnym okresie życia, które wpływają na wzrost w wieku dorosłym, są czynnikami zwiększającymi ryzyko raka piersi.

3. Prawdopodobne czynniki ryzyka

Poniższe czynniki wiąże się z powstawaniem raka piersi, ale nie ma wystarczających dowodów, by uznać je za pewne czynniki ryzyka.

  • – Niska aktywność fizyczna

Badania wykazały, że wysoka aktywność fizyczna wiąże się z niższym ryzkiem zachorowania na raka piersi, zarówno u kobiet przed menopauzą jak i po menopauzie. Badania sugerują, że brak aktywności fizycznej jest czynnikiem ryzyka raka piersi.

  • – Przybranie na wadze w dorosłym wieku

Istnieją dowody na to, że przybranie na wadze u dorosłej osoby może być czynnikiem ryzyka raka piersi u kobiet w wieku pomenopauzalnym. Nie ma pewności, czy zredukowanie masy ciała zmniejszyłoby ryzyko raka piersi.

  • – Palenie tytoniu czynne i bierne

Badania wykazały, że może istnieć związek między paleniem tytoniu czynnym i biernym, a rakiem piersi. Czynne palenie tytoniu wiąże się z rakiem piersi zarówno u kobiet w przed menopauza jak i po menopauzie. Istnieje również zależność między paleniem biernym, a rakiem piersi, zwłaszcza u młodszych kobiet przed menopauzą, które nigdy nie paliły tytoniu. Nie ma natomiast wystarczających dowodów na związek między paleniem biernym a występowaniem raka piersi u kobiet w wieku pomenopauzalnym.

  • – Wysoka masa urodzeniowa

Niektóre wyniki badań wskazują na to, że wysoka masa urodzeniowa może zwiększać ryzyko wystąpienia raka piersi przed menopauzą. Wyższa masa urodzeniowa oznacza, że płód był eksponowany na większą ilość matczynego estrogenu, który może zwiększać ryzyko rozwoju raka piersi w późniejszym życiu.

  • – Praca w porze nocnej

Uważa się, że praca w nocy, wiążąca się z ekspozycją na sztuczne światło, zmniejsza ilość melatoniny w organizmie. U kobiet melatonina zmniejsza ilość estrogenu w organizmie i może spowalniać wzrost komórek raka piersi. Niektóre badania sugerują, że kobiety, które pracują w nocy mają nieco zwiększone ryzyko zachorowania na raka piersi.

Większość łagodnych zmian w piersiach nie zwiększa ryzyka rozwoju raka piersi u kobiet. Jednakże może istnieć związek między niektórymi łagodnymi zmianami a występowaniem w rodzinie raka piersi. Do łagodnych zmian, które mogą zwiększać ryzyko raka piersi, należą:

  • – Zmiany włóknisto-torbielowate
  • – Hiperplazja (rozrost)
  • – Włókniakogruczolak złożony
  • – Gruczolistość włókniejąca
  • – Brodawczaki
  • – Blizna promienista

​4. Potencjalne czynniki ryzyka

Nie wiadomo, czy poniższe czynniki na pewno wiążą się z rakiem piersi. W ich przypadku naukowcy nie potrafią wykazać ścisłej zależności lub wyniki badań są niejednoznaczne. Konieczne są dalsze analizy, by udowodnić, czy do czynników ryzyka raka piersi należą:

  1. Dietylstilbestrol
  2. Dieta uboga w warzywa i owoce lub dieta bogata w tłuszcze, soję, czerwone mięso i kadm
  3. Choroby tarczycy
  4. Stres psychiczny lub emocjonalny
  5. Zachorowanie na czerniaka

 

 

Onkolog Kraków © 2016 onko-med.pl.