Czynniki ryzyka raka jelita grubego

 

1. Wstęp

Czynnik ryzyka zwiększa szansę zachorowania na nowotwór złośliwy. W większości przypadków rak jelita grubego powstaje w rezultacie nakładania się wielu czynników ryzyka, wymienionych poniżej. Niektóre z nich, takie jak nadwaga, brak aktywności fizycznej, palenie papierosów i spożywanie niezdrowej żywności można zmodyfikować, dokonując odpowiednich wyborów.

Czynniki ryzyka zostaną wymienione w kolejności od najistotniejszych, do najmniej ważnych.

2. Pewne czynniki ryzyka

Istnieją przekonujące dowody na to, że poniższe czynniki zwiększają ryzyko zachorowania na raka jelita grubego.

  • – Występowanie raka jelita grubego w rodzinie

Rodzinne obciążenie rakiem jelita grubego oznacza, że jeden lub więcej bliskich krewnych choruje lub chorował na raka jelita grubego. W niektórych rodzinach dużo osób zapada na raka jelita grubego, czego nie można uznać za przypadek. Zwykle trudno ustalić, czy rodzinne występowanie raka jest związane z podobnym stylem życia, genami przekazywanymi z rodziców na dzieci, czy też kombinacją tych czynników.  

Ryzyko zachorowania na raka jelita grubego wzrasta, jeżeli:

  1. Krewny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo lub dziecko) choruje lub chorował na raka jelita grubego. Ryzyko jest wyższe, jeśli krewny pierwszego stopnia chorował na raka okrężnicy, niż w przypadku zachorowania na raka odbytnicy.

  2. Więcej niż jeden krewny pierwszego stopnia choruje lub chorował na raka jelita grubego.

  3. Rak jelita grubego został zdiagnozowany u członka rodziny poniżej 50 roku życia.

  • – Przebyty rak jelita grubego

Osoby, które przebyły raka jelita grubego w przeszłości, mają zwiększone ryzyko rozwoju drugiego nowotworu złośliwego jelita grubego.

  • – Zespół polipowatości rodzinnej (FAP)

Zespół polipowatości rodzinnej (FAP) to rzadkie schorzenie, zwykle spowodowane mutacją w genie APC. Zespół FAP prowadzi do powstawania tysięcy polipów gruczołowych, które rozwijają się w błonie śluzowej, czyli błonie wyściełającej od wewnątrz jelito grube i odbytnicę. Polipy mogą pojawić się już w wieku dojrzewania. W przypadku braku leczenia, większość osób z zespołem FAP zachoruje na raka jelita grubego jeszcze przed osiągnięciem wieku 30 lat.

Zespół AFAP jest odmianą zespołu FAP, w której występuje mniej polipów gruczołowych niż w klasycznym zespole FAP, a polipy te rozwijają się w późniejszym wieku. U osób z zespołem AFAP rak jelita grubego zwykle rozwija się przed osiągnięciem wieku 56 lat.

  • – Zespół Lyncha

Zespół Lyncha (tzw. dziedziczny rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością) to schorzenie, spowodowane mutacjami w genach naprawy DNA.

Zespół Lyncha prowadzi do powstawania polipów w błonie śluzowej jelita grubego i/lub odbytnicy, ale nie w tak dużej ilości jak w przypadku FAP. Można podejrzewać występowanie zespołu Lyncha, jeśli rak jelita grubego wystąpi u osoby w wieku między 40 a 50 lat lub u jej krewnych, w tym samym przedziale wiekowym.

Zespół Lyncha może występować w dwóch odmianach:

  • Typ A (zespół Lyncha typu I) zwiększa ryzyko wystąpienia tylko raka jelita grubego

  • Typ B (zespół Lyncha typu II) zwiększa ryzyko wystąpienia raka jelita grubego oraz nowotworów złośliwych żołądka, jelita cienkiego, trzustki, nerki, moczowodu, jajnika, macicy, piersi, pęcherza moczowego, przewodu żółciowego i skóry.

  • – Polipy okrężnicy lub odbytnicy

Występowanie polipów okrężnicy i/lub odbytnicy u pacjenta lub jego krewnych, istotnie zwiększa ryzyko rozwoju raka jelita grubego. Polipy jelita grubego zwykle powstają w błonie śluzowej okrężnicy lub odbytnicy. Gruczolaki (polipy gruczołowe) to polipy, które mogą potencjalnie ulec zezłośliwieniu.

Ryzyko powstania raka jelita grubego na podłożu polipa gruczołowego jest ściśle związane z typem, wielkością i liczbą polipów.

  1. Polipy cewkowe występują częściej niż inne typy polipów, ale zwykle są niewielkie i rzadziej ulegają zezłośliwieniu

  2. Polipy kosmkowe występują rzadziej, ale mają większy potencjał zezłośliwienia

  3. Polipy większe niż 1 cm mają większe prawdopodobieństwo zezłośliwienia

  4. Im większa liczba polipów, tym większe ryzyko, że któryś z nich ulegnie zezłośliwieniu

  • – Rzadkie choroby genetyczne

Istnieje kilka rzadkich schorzeń genetycznych, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju raka jelita grubego.

  • – Zespół Turcota

Zespół Turcota jest wariantem zarówno zespołu Lyncha jak i zespołu FAP. U osób z zespołem Turcota powstaje wiele polipów okrężnicy, które mogą ulec zezłośliwieniu.

W przypadku zespołu Lyncha, zespół Turcota ma związek z mutacjami w genie MLH1 i PMS2. Ten wariant wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem występowania nowotworów mózgu, zwłaszcza glejaka wielopostaciowego.

W przypadku FAP, zespół Turcota wiąże się z mutacją w genie APC. Ten wariant zespołu FAP również cechuje zwiększone ryzyko nowotworów mózgu, zwłaszcza rdzeniaka zarodkowego.

  • – Polipowatość związana z mutacjami w genie MUTYH

Polipowatość związana z mutacjami w genie MUTYH (z ang. MAP – MUTYH associated polyposis) to dziedziczne schorzenie, które zwiększa ryzyko raka jelita grubego. U osób z zespołem MAP w śluzówce okrężnicy powstaje wiele polipów gruczołowych. Zespół MAP jest wywołany mutacją w genie naprawy DNA MUTYH.

  • – Zespół polipowatości młodzieńczej

Zespół polipowatości młodzieńczej to dziedziczna choroba, która prowadzi do powstawania zmian typu hamartoma. Polipy hamartomatyczne zwykle nie są zmianami złośliwymi, ale potencjalnie może rozwinąć się z nich nowotwór złośliwy.

  • – Zespół Peutza-Jeghersa

Zespół Peutza-Jeghersa to dziedziczna choroba, związana z mutacją genu STK11 (zwanego również PJS lub LKB1). U osób z zespołem Peutza-Jeghersa często powstają polipy typu hamartoma, w obrębie układu pokarmowego. Występują u nich również ciemnoniebieskie lub brązowe plamki na skórze twarzy, palców dłoni i stóp, oraz wewnątrz jamy ustnej. Zespół Peutza-Jeghersa wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem rozwoju innego typu nowotworów złośliwych, takich jak nowotwory piersi, trzustki, żołądka, jajnika, płuca i jelita cienkiego.

  • – Dziedziczny zespół polipowatości mieszanej (HMPS)

Dziedziczny zespół polipowatości mieszanej to schorzenie, które prowadzi do powstawania polipów różnego typu, stąd jego nazwa. Najczęściej występują w nim polipy hamartomatyczne.

  • – Zespół Cowden i Bannayan-Riley-Ruvalcaba

Zespół Cowden i Bannayan-Riley-Ruvalcaba to rzadkie choroby genetyczne, należące do grupy schorzeń, w których wspólną cechą jest mutacja w genie supresorowym PTEN. Osoby z mutacją w genie PTEN mają zwiększone ryzyko powstawania zarówno nowotworów łagodnych jak i złośliwych, łącznie z rakiem jelita grubego.

  • – Brak aktywności fizycznej

Osoby o małej aktywności fizycznej mają większe ryzyko zachorowania na raka jelita grubego.

  • – Nadwaga lub otyłość

Rak jelita grubego występuje częściej u osób z nadwagą lub otyłych, niż u osób o prawidłowej masie ciała. Podwyższone BMI zwiększa ryzyko raka jelita grubego zarówno u kobiet jak i u mężczyzn, ale wydaje się, ze czynnik ten ma większe znaczenie u mężczyzn.

  • – Alkohol

Spożywanie 50g alkoholu (około 4 drinków) dziennie może 1,5 razy zwiększać ryzyko rozwinięcia się raka jelita grubego, w porównaniu z osobami, które nie piją alkoholu. Alkohol podwyższa ryzyko zachorowania zarówno u kobiet jak i u mężczyzn, ale wydaje się, że czynnik ten ma większy wpływ w przypadku płci męskiej.

  • – Palenie papierosów  

Palenie papierosów zwiększa ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Uważa się, ze proces powstawania raka jelita grubego spowodowany paleniem papierosów jest długotrwały (może trwać około 20 lat). Najprawdopodobniej ryzyko rośnie wraz z długością trwania nałogu jak i ilością palonych papierosów.

  • – Dieta bogata w czerwone mięso

Dieta bogata w czerwone mięso (wołowina, wieprzowina, baranina, kozina) zwiększa ryzyko powstania raka jelita grubego. Ryzyko rośnie wraz z ilością spożywanego czerwonego mięsa. Wykazano również, że spożywanie czerwonego mięsa wiąże się z większym ryzykiem zgonu z powodu raka jelita grubego. 

  • – Spożywanie przetworzonego mięsa

Mięso przetworzone to pokarmy konserwowane przez wędzenie, peklowanie, solenie i dodawanie środków konserwujących, takich jak azotany i azotyny. Spożywanie przetworzonego mięsa zwiększa ryzyko rozwoju raka jelita grubego, a ryzyko rośnie wraz z ilością spożywanego mięsa. Wykazano również, że przetworzone mięso zwiększa ryzyko zgonu z powodu raka jelita grubego.

  • – Dieta uboga w błonnik

Spożywanie zbyt małych ilości błonnika zwiększa ryzyko raka jelita grubego. Badania wykazały, że pokarmy zawierające dużo błonnika chronią przed zachorowaniem na raka jelita grubego. 

  • Siedzący tryb życia

Prowadzenie siedzącego trybu życia wiąże się ze zwiększonym ryzykiem raka jelita grubego, zwłaszcza dystalnego odcinka okrężnicy i odbytnicy.

  • – Nieswoiste choroby zapalne jelit

W przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit dochodzi do rozwoju stanu zapalnego w obrębie błony śluzowej układu pokarmowego, prowadzącego do powstawania owrzodzeń i krwawienia.

Dwa najczęstsze rodzaje nieswoistych chorób zapalnych jelit to wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna. Osoby cierpiące na nieswoiste choroby zapalne jelit maja zwiększone ryzyko rozwoju raka jelita grubego. Ryzyko zwiększa się wraz z czasem trwania choroby oraz rozległością zmian chorobowych w jelicie grubym. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego podwyższa ryzyko raka jelita grubego w większym stopniu, niż choroba Crohna.

  • – Cukrzyca

Osoby chorujące na cukrzycę typu 2 mają zwiększone ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Wiąże się to z faktem, że 2 z czynników ryzyka rozwoju cukrzycy – czyli niska aktywność fizyczna oraz otyłość – są również czynnikami ryzyka powstania raka jelita grubego.

  •  – Potomkowie Żydow aszkenazyjskich

Osoby, które mają przodków wśród Żydów aszkenazyjskich są obciążone wyższym ryzykiem zachorowania na raka jelita grubego. Jest to spowodowane obecnością mutacji w genie APC, która zwiększa ryzyko raka. Ten typ mutacji rzadko występuje w innych grupach etnicznych.

  • – Przebycie raka piersi, jajnika lub trzonu macicy

Kobiety, które przebyły raka piersi, jajnika lub trzonu macicy mają wyższe ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Ryzyko to może wiązać się z występowaniem u nich zespołu Peutz-Jeghersa, zespołu Lyncha lub innego genetycznego schorzenia.

  • – Wysoki wzrost

Badania wykazały, że wysoki wzrost może zwiększać ryzyko rozwoju raka okrężnicy, ale nie wpływa na powstanie raka odbytnicy. Naukowcy podejrzewają, że jest to związane z wpływem hormonu wzrostu i hormonów płciowych.

  • – Przyrządzanie mięsa w wysokich temperaturach

Przyrządzanie potraw z mięsa (wołowiny, wieprzowiny, drobiu) oraz ryb, w wysokich temperaturach (smażenie, gotowanie, grillowanie), prowadzi do uwalniania substancji zwanych heterocyklicznymi aminami aromatycznymi.

Niektóre heterocykliczne aminy aromatyczne mają związek z podwyższonym ryzykiem raka jelita grubego.

Tłuszcz, który ścieka z mięsa lub ryb np. na rozgrzany węgiel, tworzy ponadto inne potencjalnie kancerogenne substancje, zwane wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne powstają także w procesie wędzenia.

Niektóre z wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych wiążą się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka jelita grubego.

  • – Ekspozycja na promieniowanie jonizujące

Osoby poddane ekspozycji na promieniowanie jonizujące, np. jak miało to miejsce w przypadku wybuchu bomby atomowej, mają zwiększone ryzyko zachorowania na raka jelita grubego, a zwłaszcza raka okrężnicy. Zwiększone ryzyko dotyczy również osób, które przebyły wcześniej radioterapię z powodu innego nowotworu.

​3. Prawdopodobne czynniki ryzyka

Poniższe czynniki wiążą się z powstawaniem raka jelita grubego, ale nie ma wystarczających dowodów, by uznać je za pewne czynniki ryzyka. Konieczne są dalsze badania, by jednoznacznie określić ich rolę w genezie raka jelita grubego.

  • Azbest

Azbest to grupa minerałów tworzących włókna. Był on powszechnie stosowany w materiałach budowlanych i różnych branżach przemysłu. Udowodniono jego działanie kancerogenne u ludzi. Długoterminowa i częsta ekspozycja na azbest może doprowadzic do powstania raka jelita grubego.

  • Mukowiscydoza

Mukowuscydoza to choroba genetyczna, dotycząca gruczołów wytwarzających śluz i pot, przez co może wpływać na funkcję układu oddechowego i przewodu pokarmowego. Badania wykazały, że osoby cierpiące na mukowiscydozę mają zwiększone ryzyko rozwoju raka jelita grubego.

​4. Potencjalne czynniki ryzyka

Nie wiadomo, czy poniższe czynniki na pewno wiążą się z rakiem jelita grubego. W ich przypadku naukowcy nie potrafią wykazać ścisłej zależności lub wyniki badań są niejednoznaczne. Konieczne są dalsze analizy, by udowodnić, czy do czynników ryzyka raka jelita grubego należą:

  1. Dieta bogata w tłuszcze
  2. Kamica pęcherzyka żółciowego
  3. Przebycie cholecystektomii
  4. Infekcja bakterią Helicobacter pylori
  5. Praca w porze nocnej

 

 

Onkolog Kraków © 2016 onko-med.pl.