Immunoterapia

1. Wstęp

Na przestrzeni ostatnich lat immunoterapia zaczęła odgrywać bardzo ważną rolę w leczeniu nowotworów. Immunoterapia to metoda leczenia, która polega na wykorzystaniu własnego układu odpornościowego pacjenta, do zwalczenia choroby nowotworowej. Immunoterapia może działać na kilka sposobów:

  1. Stymulowanie układu immunologicznego, by skuteczniej zwalczał komórki nowotworowe
  2. Podawanie specyficznych cząsteczek, np. przeciwciał, które rozpoznają komórki nowotworowe
  3. Spowolnienie lub zatrzymanie wzrostu komórek nowotworowych

2. Podstawy działania układu immunologicznego

Układ immunologiczny to system składający się z narządów, wyspecjalizowanych komórek i specyficznych substancji, które mają na celu obronę organizmu przed chorobami. W skład układu immunologicznego wchodzą narządy limfatyczne centralne: szpik kostny, grasica oraz narządy limfatyczne obwodowe: węzły chłonne, śledziona, migdałki i grudki limfatyczne.

Układ immunologiczny jest tak zaprojektowany, by rozpoznawać wszystkie substancje, które w prawidłowych warunkach znajdują się w organizmie. Każda nowa substancja, która jest obca i nieznana dla układu immunologicznego, jest przez niego atakowana. Komórki układu odpornościowego mogą dzięki temu niszczyć drobnoustroje lub komórki nowotworowe.

Komórki nowotworowe jednak nie zawsze są rozpoznawane przez układ odpornościowy jako obce, ponieważ mogą one w znacznym stopniu przypominać prawidłowe komórki organizmu. Ponadto, komórki nowotworu mogą wydzielać specjalne substancje, które powstrzymują odpowiedź układu immunologicznego.

3. Rodzaje immunoterapii przeciwnowotworowej

Do głównych metod immunoterapii stosowanej w leczeniu nowotworów należą:

Przeciwciała monoklonalne

Przeciwciała monoklonalne to sztucznie otrzymywane przeciwciała, skierowane przeciwko ściśle określonemu typowi komórek nowotworowych. Wytwarzanie dużej ilości przeciwciał to jeden ze sposobów walki organizmu z obcymi komórkami. Przeciwciała to specjalne białka, które wiążą się z określonymi antygenami, znajdującymi się na komórkach obcych. Przeciwciała swobodnie krążą we krwi, dopóki nie połączą się z konkretnym specyficznym dla siebie antygenem. Po połączeniu przeciwciała z antygenem inne elementy układu immunologicznego są rekrutowane w celu zniszczenia komórek zawierających dany antygen.

Naukowcy mogą opracować przeciwciała przeciwko określonym antygenom, np. zawartym w komórkach nowotworowych. Przeciwciała te są następnie produkowane w dużych ilościach i noszą nazwę przeciwciał monoklonalnych.

Przeciwciała monoklonalne są wykorzystywane w leczeniu różnych chorób, łącznie z nowotworami złośliwymi. Aby móc stworzyć przeciwciała monoklonalne naukowcy muszą najpierw zidentyfikować odpowiedni antygen. W przypadku komórek nowotworowych identyfikacja odpowiedniego antygenu nie zawsze jest prosta.

Istnieje kilka różnych typów przeciwciał monoklonalnych stosowanych w terapii przeciwnowotworowej:

– Nagie przeciwciała monoklonalne.

Nagie przeciwciała działają samodzielnie, nie mając przytwierdzonych cząsteczek leków. Jest to najczęściej stosowany typ przeciwciał monoklonalnych.

Nagie przeciwciała monoklonalne mogą działać na kilka sposobów. Na przykład przeciwciało o nazwie alemtuzumab stosowane w leczeniu przewlekłej białaczki limfatycznej łączy się z antygenem CD52 na komórkach nowotworowych, a następnie układ odpornościowy zabija komórki nowotworu.

Inne nagie przeciwciała monoklonalne działają poprzez blokowanie antygenów nowotworowych, które biorą udział we wzroście lub rozprzestrzenianiu się komórek nowotworowych. Na przykład przeciwciało o nazwie trastuzumab jest skierowane przeciwko białku HER2. Komórki raka piersi i żołądka często mają na swojej powierzchni duże ilości tego białka. Aktywacja HER2 powoduje wzrost komórek nowotworowych. Trastuzumab łączy się z białkiem HER2, unieczynniając je.

– Skoniugowane przeciwciała monoklonalne.

Skoniugowane przeciwciała monoklonalne to przeciwciała połączone z cząsteczką leku stosowanego w chemioterapii lub z radioizotopem. Skoniugowane przeciwciało jest nośnikiem, który dostarcza lek lub radioizotop w miejsce, gdzie znajdują się komórki nowotworowe. Dzięki temu zmniejszone jest ryzyko uszkodzenia zdrowych komórek organizmu.

– Przeciwciała monoklonalne o podwójnej swoistości.

Są to cząsteczki zbudowane z dwóch różnych rodzajów przeciwciał monoklonalnych, co oznacza, że mogą wiązać się z dwoma różnymi antygenami w tym samym czasie.

Możliwe skutki uboczne

Przeciwciała monoklonalne są podawane dożylnie. Przeciwciała są cząsteczkami białkowymi i czasami mogą powodować reakcje podobne do alergii. Najczęściej taka reakcja występuje przy pierwszym podaniu przeciwciał.

Do możliwych objawów niepożądanych należą:

  1. Gorączka
  2. Dreszcze
  3. Osłabienie
  4. Ból głowy
  5. Nudności
  6. Wymioty
  7. Biegunka
  8. Niskie ciśnienie tętnicze krwi
  9. Wysypka

– Szczepionki przeciwnowotworowe.

Działanie zwykłych szczepionek polega na wprowadzeniu do organizmu obcych substancji, by wywołać odpowiedź immunologiczną przeciwko konkretnej chorobie. Na podobnej zasadzie polega stosowanie szczepionek przeciwnowotworowych.

Układ immunologiczny to skomplikowany system, który nie tylko rozpoznaje i niszczy obce cząsteczki, ale także „zapamiętuje” je, by zapobiec powtórnej infekcji w przyszłości. Szczepionki wykorzystują ten mechanizm.

Tradycyjne szczepionki zwykle zawierają nieszkodliwe postaci drobnoustrojów – zabite lub osłabione – które nie są w stanie wywołać choroby, ale mogą stymulować odpowiedź układu immunologicznego. Gdy komórki układu immunologicznego zetkną się z drobnoustrojami zawartymi w szczepionce, eliminują je z organizmu i „zapamiętują” je.

Naukowcy odkryli, że układ immunologiczny może w podobny sposób chronić organizm przez własnymi uszkodzonymi lub nieprawidłowymi komórkami, również komórkami nowotworowymi.

Szczepionki przeciwnowotworowe działają poprzez aktywowanie komórek układu odpornościowego i skierowanie ich odpowiedzi przeciwko specyficznemu typowi komórek nowotworu. Antygeny są najpierw wprowadzane do organizmu, zwykle w postaci zastrzyku. Prawidłowe komórki w organizmie mają specyficzne antygeny, które są rozpoznawane jako „własne”, natomiast drobnoustroje posiadają antygeny obce.

Komórki nowotworowe mogą posiadać zarówno antygeny własne organizmu, jak i antygeny specyficzne dla nowotworu. Antygeny specyficzne dla komórek nowotworowych są rozpoznawane przez układ odpornościowy jako obce. Komórki nowotworowe mają zdolność unikania układu odpornościowego na kilka sposobów. Po pierwsze, materiał genetyczny komórek nowotworowych może ulec zmianom prowadzącym do utraty ekspresji specyficznych dla nich antygenów. Ponadto komórki nowotworowe mają zdolność produkowania przekaźników chemicznych, które blokują odpowiedź układu immunologicznego. Stworzenie skutecznej szczepionki przeciwnowotworowej stanowi więc duże wyzwanie dla naukowców.

Możliwe skutki uboczne.

Najczęstszym objawem niepożądanym związanym z zastosowaniem szczepionki jest stan zapalny w miejscu wstrzyknięcia. Niektórzy pacjenci mają objawy grypopodobne, taki jak gorączka, dreszcze, osłabienie, zawroty głowy, nudności, wymioty. W rzadkich przypadkach może dojść do poważnych reakcji alergicznych.

– Cytokiny.

Cytokiny to grupa substancji białkowych, które mają zdolność modulowania odpowiedzi immunologicznej. Cytokiny są naturalnie produkowane przez komórki układu odpornościowego. Biorą udział w regulacji odpowiedzi immunologicznej, procesach zapalnych oraz w hematopoezie, czyli tworzeniu nowych komórek krwi. W leczeniu pacjentów z nowotworem złośliwym stosuje się głównie dwa typy cytokin: interferony i interleukiny. W leczeniu skutków ubocznych chemioterapii stosuje się natomiast hematopoetyczne czynniki wzrostu, które również należą do cytokin.

Badania wykazały, że Interferon alfa może wzmocnić układ odpornościowy, poprzez aktywacje komórek układu immunologicznego. Interferon alfa może także powstrzymywać wzrost komórek nowotworowych oraz promować ich śmierć. Stosuje się go między innymi w leczeniu czerniaka, mięsaka Kaposiego i nowotworach układu krwionośnego.

Podobnie jak interferony, interleukiny odgrywają istotną rolę w naturalnej odpowiedzi immunologicznej organizmu.

Czynniki wzrostu układu krwiotwórczego to specjalna grupa cytokin. Wszystkie komórki krwi powstają z komórek macierzystych, znajdujących się w szpiku. Ze względu na to, że celem leków stosowanych w chemioterapii są komórki, które ulegają intensywnemu namnażaniu, leczenie może uszkodzić prawidłowe komórki szpiku. W rezultacie dochodzi do zmniejszenia produkcji czerwonych krwinek, płytek krwi i białych krwinek. W leczeniu tych powikłań stosuje się kilka typów czynników wzrostu. Erytropoetyna stymuluje tworzenie krwinek czerwonych, interleukina IL-11 pobudza produkcję płytek krwi. Cytokiny o nazwie GM-CSF i G-CSF zwiększają ilość produkowanych białych krwinek.

 

Onkolog Kraków © 2016 onko-med.pl.